Archive for Δεκέμβριος, 2016

21/12/2016

Η τέχνη τού να αποστρέφεις το βλέμμα

«Η ικανότητα των ανθρώπων να ξεχνούν ό,τι δεν θέλουν να γνωρίζουν, η ευκολία να αποστρέφουν το βλέμμα από αυτό που βρίσκεται μπροστά τους, σπάνια δοκιμάστηκε σε τέτοιο βαθμό όσο την περίοδο εκείνη» γράφει ο Ζέμπαλντ στο δοκίμιό του «Βομβαρδισμοί και Λογοτεχνία» (W. G. Sebald, «Η φυσική ιστορία της καταστροφής», εκδόσεις Άγρα, μτφ. Γιάννης Καλιφατίδης).

Ο συγγραφέας αναφέρεται στην περίοδο αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε, σύμφωνα με την έρευνά του, οι περισσότεροι Γερμανοί είχαν αναπτύξει ένα είδος συλλογικής απάθειας και αδιαφορίας, αποφεύγοντας να ασχοληθούν τόσο με το προφανές –τις φριχτά ισοπεδωμένες πόλεις μέσα στις οποίες ζούσαν– όσο και με το πρόσφατο παρελθόν και τις ευθύνες που αναλογούσαν στον καθένα.

animal-acting-human-grandville-metamorphoses-5

Ανέτρεξα στο βιβλίο του Ζέμπαλντ την ημέρα που έγινε ο τελευταίος, μέχρι τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές, βομβαρδισμός στο Χαλέπι. Είχα μόλις διαβάσει ορισμένες ανταποκρίσεις και είχα δει στην οθόνη του λάπτοπ μου κάποιες από τις φωτογραφίες: τα αγκαλιασμένα πτώματα μιας μητέρας και των παιδιών της, έναν άντρα που κρατούσε στην αγκαλιά του έναν μπόγο τυλιγμένο σ’ ένα πανί, ένα κοριτσάκι με έκπληκτο βλέμμα που έβγαινε ζωντανό μέσα από το ανοιγμένο σαν κονσέρβα μπετόν.

Ταραγμένος ακόμα, κλίκαρα στη διπλανή καρτέλα όπου ήταν ήδη ανοιγμένο το φέισμπουκ. Αφού απάντησα σ’ ένα χιουμοριστικό πείραγμα και έριξα μια κουτσομπολίστικη ματιά σ’ έναν τσακωμό, παρατήρησα ότι ένας φίλος είχε προλάβει να κοινοποιήσει τη φωτογραφία με τα αγκαλιασμένα πτώματα. Λίγα μόλις δευτερόλεπτα αργότερα, ο ίδιος άνθρωπος έκανε μια καινούρια ανάρτηση όπου ειρωνευόταν με απολαυστικό τρόπο μια δημοφιλή τηλεοπτική σειρά. Κατέκρινα, σιωπηλά, την ευκολία με την οποία πέρασε από το ένα θέμα στο άλλο. Μετά όμως σκέφτηκα πως και εγώ το ίδιο ακριβώς έκανα.

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να αποστρέφεις το βλέμμα. Οι Γερμανοί της δεκαετίας του ’40 αντιδρούσαν σαν να είχαν πάθει ομαδική τύφλωση και αμνησία. Σήμερα, έχει επικρατήσει ένας σαφώς πιο έξυπνος και λειτουργικός τρόπος: Δεν αποσιωπούμε το γεγονός, μα το παραχώνουμε ανάμεσα σε εκατοντάδες άλλα. Βλέπουμε, για παράδειγμα, στα news feed των περισσότερων ενημερωτικών σάιτ να επικρατεί μια εντυπωσιακή ισονομία. Ο βομβαρδισμός στο Χαλέπι, οι διακοπές ενός σχεδιαστή στο Πόρτο Χέλι, η ήττα του Ολυμπιακού στη Λάρισα, η σέξι φωτογράφιση μιας τραγουδίστριας και ό,τι άλλο προκύψει, παρουσιάζονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο… Ίδιο το μέγεθος της γραμματοσειράς, ίδιος ο χρόνος παραμονής σε προβεβλημένη θέση, ίδιες και οι διαφημίσεις που πετάγονται μπροστά σου όταν ανοίγεις την σελίδα.

Κάτι ανάλογο κάνουμε και οι απλοί χρήστες των κοινωνικών δικτύων. Το ένα λεπτό κοινοποιούμε προτροπές για παροχή βοήθειας σε πρόσφυγες και άστεγους και το επόμενο αναρτούμε ένα βίντεο με το αστείο πάθημα μιας γάτας. Τη μία στιγμή θρηνούμε για τους άμαχους που καταπλακώθηκαν από μια βόμβα ρωσικής ή αμερικανικής κατασκευής και την επόμενη κάνουμε σκωπτικά σχόλια για τους Bradgelina και το διαζύγιό τους. Είναι μια εξελιγμένη τεχνική που μας επιτρέπει να έχουμε ήσυχη τη συνείδησή μας, χωρίς όμως και να χαλάμε ιδιαίτερα τη ζαχαρένια μας. Να έχουμε δηλαδή και την πίττα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο.

«Από μια κοινωνία εντόμων», γράφει ο Ζέμπαλντ, «δεν περιμένει κανείς να βαρυπενθήσει για την καταστροφή της διπλανής μυρμηγκοφωλιάς. Από την ανθρώπινη φύση, όμως, επιβάλλεται έστω κάποια συναισθηματική συμμετοχή. Ιδωμένη από την άποψη αυτή, η μικροαστική συνήθεια των κατοίκων του βομβαρδισμένου Αμβούργου να εξακολουθούν να πίνουν τον καφέ τους καθισμένοι στο μπαλκόνι, έχει κάτι το τρομακτικά αλλόκοτο και σκανδαλώδες, όπως η θέα των ζώων του γελοιογράφου Grandville , που παρά την ανθρώπινη ένδυση και την εξοικείωσή τους με το μαχαιροπίρουνο, δεν παύουν να καταβροχθίζουν τα άτομα του ίδιου τους του είδους».

(Πρώτη δημοσίευση Athens Voice-Μικρόκοσμοι)

Advertisements
21/12/2016

Τα χρόνια της κομψότητας και της παρακμής

Είναι Τετάρτη πρωί και ο -για λίγες ακόμη εβδομάδες- πλανητάρχης, βαδίζει και φωτογραφίζεται ανάμεσα στα σύμβολα μιας άλλης «παγκόσμιας» κυριαρχίας: Τα κτίσματα της Ακρόπολης. Την ίδια περίπου ώρα, βαθιά μέσα στη γη, στον σταθμό της Ομόνοιας, γίνεται το αδιαχώρητο. Οι φωτεινές ταμπέλες αλλάζουν διαρκώς την ώρα άφιξης του επόμενου συρμού και ο κόσμος έχει φτάσει στα σκαλιά και στα όριά του. Νεύρα, αγανάκτηση, σαρκαστικά αστεία.

Επιτέλους, το τρένο εμφανίζεται. Καθώς πλησιάζει αργά, ένα επιφώνημα απελπισίας υψώνεται στο υπόγειο. Τα βαγόνια είναι ήδη φίσκα. Οι πόρτες ανοίγουν και οι «τυχεροί» που βρίσκονταν μπροστά τους επιχειρούν να μπουν. Οι απομέσα αντιστέκονται σθεναρά («Πού πας; Δεν το βλέπεις ότι δεν χωράς;»). Ένας εισβολέας αναγκάζεται να οπισθοχωρήσει και βγαίνει σπρωχτός σχεδόν, έξω. Οι πόρτες ανοιγοκλείνουν καμιά εικοσαριά φορές και το τρένο αναχωρεί όσο αργά είχε φτάσει.

Στην αποβάθρα η γκρίνια φουντώνει. «Με ποιο δικαίωμα κλείνουν όλη την Αθήνα;» φωνάζει ένας κοτσονάτος γέροντας. Μια γυναικεία φωνή επαυξάνει: «Δεν πα να έχει έρθει και ο Θεός ο ίδιος!». «Σύριζα δε θέλατε;» λέει κάποιος. «Ναι, είδαμε και τους άλλους!», έρχεται καπάκι η απάντηση. Ο διάλογος συνεχίζεται: «Έλα πια μ’ αυτή την καραμέλα». «Γιατί; Ποιοι μας έφεραν εδώ;». «Τον είδες μωρέ τον χαπακωμένο πως χασμουριότανε;». «Ενώ ο Κούλης…». «Ποιος σου είπε ότι εγώ είμαι με τον Κούλη;». «Ρε, ένας που να αγαπάει την πατρίδα θα βρεθεί;» παρεμβάλλεται κάποιος και εισπράττει τα εύσημα.

Μ’ αυτά και μ’ αυτά καταφτάνει ο επόμενος συρμός. Καταφέρνω να τρυπώσω και να σταθώ face to face με έναν μουσάτο, ενώ ένας ώμος με πιέζει σα να θέλει να μας βάλει να φιληθούμε. Καθώς το τρένο σέρνεται προς την Βικτώρια, ακούμε ξαφνικά: «Καθάρματα, νεοταξίτες, σκατά να φάτε, κολασμένοι. Ο πάπας, ο πάπας, ο αντίχριστος». Στην αρχή ο άγνωστος μιλάει ήρεμα, σαν να κουβεντιάζει με έναν φίλο του. Σταδιακά, όμως, ο τόνος δυναμώνει: «Ο αράπης. Ο Εβραίος. Η Μέρκελ. Η πόρνη της Βαβυλώνος. Ο άντρας θα παντρεύεται με άντρα. Αρμαγεδδών». Μια γυναίκα τού κάνει αυστηρά «σουτ», ένας άντρας τον μαλώνει. Το μόνο που καταφέρνουν είναι να τον εξαγριώσουν. Τώρα πια ουρλιάζει: «Τα σημεία των καιρών. Η νέα τάξη των πραγμάτων. Και η γη θα ανοίξει. Και θα καταπιεί το κτήνος. Ο Αρμαγεδδών!»

Στη Βικτώρια το τρένο μένει με ανοιχτές τις πόρτες για κανένα δεκάλεπτο. Αποφασίζω να βγω και να συνεχίσω με τα πόδια. Πάνω είναι χαρά θεού. Έχει λίγο κρύο, αλλά ο ουρανός είναι φωτεινός.

Σκέφτομαι τις προηγούμενες στιγμές. Θα μπορούσαν να αναγνωστούν και σαν μία αλληγορία για την εποχή μας: Ο όχλος που συνωθείται στις ανήλιαγες στοές, ενώ ο ηγέτης περιφέρεται ανάμεσα σε έργα τέχνης. Το παραλήρημα εκείνου του δυστυχή, που θυμίζει σε μεγάλο βαθμό τα άρθρα των «ανεξάρτητων» σάιτ από τα οποία ενημερώνεται μεγάλο μέρος των συμπολιτών μας. Η τυφλή αγανάκτηση που φουντώνει, μα εγκλωβίζεται σε συγκεκριμένα, στενά και μισαλλόδοξα όρια. Ο πολιτικός λόγος που χάνει ένα ένα τα εργαλεία του. Ο ανθρωπισμός που αποτελούσε για δεκαετίες το προκάλυμμα μιας αχόρταγης εξουσίας και τώρα συντρίβεται –μονάχα αυτός- μπροστά στην επέλαση του λούμπεν αντισυστημισμού.

Αργότερα, στο σπίτι, θα δω τον POTUS (αρκτικόλεξο για το President Of The United States, όπως μάθαμε αυτές τις μέρες), να μιλάει μέσα στην κατακόκκινη όπερα του ΚΠΣΙΝ (γλωσσοδέτης για το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος). Είναι ένας σπουδαίος λόγος από έναν άψογο επαγγελματία. Από έναν γοητευτικό, φωτισμένο ηγέτη που όμως δεν κατάφερε ή δεν θέλησε να ανατρέψει την πορεία της παρακμής και έτσι αφήνει τον κόσμο σε χειρότερη κατάσταση από πριν. Αν στα επόμενα τέσσερα χρόνια μας επισκεφτεί ξανά κάποιος POTUS, αυτός θα είναι πορτοκαλής και θα ρουθουνίζει.

Την επόμενη μέρα κυκλοφόρησε και το βιντεάκι με τον Ομπάμα να μιλά πάνω στην Ακρόπολη –ίσως ο βασικός λόγος για τον οποίο ήρθε ως τα μέρη μας. Ο καιρός τού έκανε το κέφι. Η ατμόσφαιρα ήταν καθαρή και οι εικόνες με τον κομψό ηγέτη, τους κομψότερους κίονες και την πόλη στα πόδια τους, συγκλονιστικά όμορφες. Το θέμα είναι αν η ομορφιά προλαβαίνει να σώσει, για μία ακόμη φορά, τον κόσμο.

(πρώτη δημοσίευση Athens Voice-Μικρόκοσμοι 18/11/2016)